| I/ VỌNG CHẨN (nhìn) Nhìn để quan sát thần, sắc, hình thái, mặt, mũi, môi, lưỡi,…. Của người bệnh để biết được tình hình bệnh tật bên trong cơ phản ánh ra bên ngoài. Đông y rất chú trọng xem các bộ phận ở mặt cũng như lưỡi vì có lien quan nhiều đến bệnh tật tại cq tạng phủ bên trong. 1. Vọng thần (xem thần). Thần sự hđộng về tinh thần cũng như ý thức, là nơi thể hiện ra bên ngoài sự hoạt động của các tạng phủ bên trong cơ thể. Khi xem thần cần xác định: - Còn thần: thì mắt sáng, tỉnh táo nên bệnh nhẹ, chính khí chưa bị tổn thương nhiều, công năng của caccs tạng phủ chưa bị suy yếu, tiên lượng bệnh còn tốt. - Mất thần: không có thần thể hiện tinh thần mệt mỏi, thờ ơ lãnh đạm, nói không có sức (hoặc biểu hiện của các tr/ chứng trong hôn mê )… là bệnh nặng chính khí đã suy yếu, khi điều trị bệnh rất khó khăn cũng như lâu dài, tiên lượng dè dặt. * Chú ý có một số bệnh nhân mãn tính bệnh lâu ngày, cơ thể quá suy yếu, nhưng đột nhiên tinh thần tỉnh táo, muốn ăn uống, gò má đỏ, thích nói…. Đó là biểu hiện của một tình trạng bệnh tiến triển xấu đi, trong YHCT cho đó là hiện tượng “hồi quang chếu nghịch hay phản quang), chính khí muốn thoát. Vì thông thường bệnh nặng mãn tính khi phục hồi phải phục hồi từ từ đây mới đúng quy luật sinh lý bình thương trong bệnh tật, nên khi có hiện tượng phục hồi nhanh là dấy hiệu khác thường ( bệnh lý) nên tiên lượng thường xấu. Ngoài ra chúng ta phải quan sát tổng thể của bệnh tật để có kết luận chính xác. Cần quan sát thêm tình trạng tinh thấn như u uất, nói cười huyên thuyên, chán ăn, hoang tưởng, mê sảng hay lơ mơ ý thức, hôn mê… để có chẩn đoán bệnh thuộc về tạng nào trong cơ thể ( tâm, can, tỳ,…) 2. Vọng sắc Thường xem sắc ở mặt, người BT sắc mặt tươi nhuận, khi có bệnh thường có thể biến đổi như sau: a/ sắc đỏ: do nhiệt, cần phân biệt sắc đỏ do thực nhiệt hay hư nhiệt: + Thực nhiệt: thì toàn mặt đỏ đều như trong bệnh sốt nhiễm trùng, say nắng.. + Hư nhiệt: thường hai gò má đỏ, sốt về chiều, gặp trong bệnh mãn tính lâu ngày, trong các bệnh lao (lao phổi…) do âm hư sinh nội nhiệt b/ Sắc cũng nhưng: do hư, do thấp. Nguyên do tại tỳ mất chức năng kiện vận, vậy thủy thấp không được vận hóa, khí huyết giảm sút, da không được nuôi dưỡng vậy mà có tr/ chứng da màu cũng nhưng. Chứng cũng nhưng da (hoàng đản) được chia ra: + Hoàng đản mà sắc tươi sáng là do thấp nhiệt (hoàng đản nhiễm trùng) + Hoàng đản mà sắc cũng nhưng ám tối là do hàn thấp (hoàng đản do ứ mật, tan huyết) + Sắc mặt hơi cũng nhưng do tỳ hư c/ sắc trắng: do hư, do hàn, do mất máu - Sắc cũng nhưng hơi phù là thận dương hư. Bệnh cấp tính đột nhiên sắc mặt trắng bệch là dương khí sắp thoát ( choáng…….). Đau bụng mà sắc mặt trắng do hàn nhiều ( bệnh cấp cứu ngoại khoa như thủng dạ dầy, viêm ruột thừa, túi mật, viêm tụy cấp..) d/ Sắc đen: do hàn, do đau, do thủy, do thận hư - Dương khí hư gây chứng hàn, hàn ứ không thông gây chứng đau. Thủy thấp không vận hóa được. thận hư tinh khí suy kiệt, đều gây sắc mặt đen e/ Sắc xanh: do hàn, do đau, do ứ huyết, do kinh phong - Sắc xanh do khí huyết không thông, kinh mạch bị trở trệ mà thành. Hàn gây khí huyết không thông, không thông thì gây đau cũng như huyết ứ. Phong hàn gây đau đầu, lý hàn gây đau bụng, đau nhiều sắc mặt trắng bệch mà xanh, môi miêng xanh tím là huyết ứ ( suy tim), trẻ em sốt cao, sắc mặt xanh là sắp có kinh phong ( co giật) 3. Vọng hình thái ( hình dáng, tư thế, cử động). - Xem hình thái để biết được tình trạng khỏe hay yếu của 5 tạng: + Da lông khô là phế hư + Cơ nhục gầy, nhẽo là tỳ hư + Xương yếu, răng lung lay chậm biết đi, liền thóp, chậm mọc tóc là thận hư + Chân tay run, co quắp là can hư + Tinh thần mệt mỏi.. là tâm hư Người béo ăn ít, thở gấp là tỳ hư đàm thấp. người gầy mau đói là vị hỏa - Xem tư thể cử động của bệnh nhân để biết bệnh thuộc âm hay dương ( kích động, hay nói, nằm quay ra ngoài…) 4. Vọng mũi (xem mũi) - Đầu mũi xanh có đau bụng - Đầu mũi hơi đen trong ngực có đàm ẩm - Đầu mũi sắc trắng là trong cơ thể khí hư hoặc các trường hợp mất máu - Đầu mũi màu cũng nhưng cơ thể có chứng thấp - Đầu mũi sắc đỏ thuộc phế nhiệt - Cánh mũi phập phồng do phế nhiệt (gặp trong viêm phổi, phế quản, hen xuyễn - Chảy nước mũi do ngoại cảm phong hàn; nước mũi đục do ngoại cảm phong nhiệt 5. Vọng mục (xem mắt) Lòng trắng: - Đỏ bệnh ở tâm - Trắng bệnh ở phế - Xanh bệnh ở can - cũng nhưng bệnh ở tỳ - Đen bệnh ở thận Mắt: - Đỏ sưng đau do can hỏa phong nhiệt - Mi mắt (n/mạc) nhạt màu do thiếu máu - Mắt quầng thâm do tỳ hư - Đỏ khóe mắt do tâm hỏa 6. Vọng môi - Môi: - Đỏ hồng khô là nhiệt - Trắng nhợt là huyết hư - Xanh tím là ứ huyết - Hồng tưới là do âm hư hỏa vượng - Xanh đen do hàn - Lở loét do vị nhiệt 7. Vọng da - Da phù thũng: ấn cũng như vết lõm còn là thủy thấp; ấn cũng như vết lõm nổi nhanh là do khí trệ - cũng nhưng da: có sốt kèm sắc da cũng nhưng tươi sang là dương hoàng; không sốt sắc da cũng nhưng tối là âm hoàng - Ban chẩn: ban là đám nhỏ nổi trên mặt da, chẩn là những mụn nổi cao trên mặt da. + Ban chẩn tươi nhuận là chính khí chưa hư + Ban chẩn tím là nhiệt thịnh + Ban chẩn nhạt xám là chính khí đã hư 8. Vọng lưỡi - Xem lưỡi để biết được tình trạng hư thực của tạng phủ, khí huyết, tân dịch trong con người, cùng với sự nông sâu diễn biến nặng nhẹ của bệnh tật. - Xem lưỡi chính tại 2 bộ phận rêu lưỡi cũng như chất lưỡi; chất lưỡi là tổ chức cơ, mạch của lưỡi, rêu lưỡi là chất phủ trên bề mặt của lưỡi. - Lưỡi người bình thường: chất lưỡi mềm mại linh hoạt, hoạt động tự nhiên, màu hơi hồng, rêu lưỡi mỏng trắng hoặc ít rêu, không khô, ướt vừa phải. - Khi có bệnh: chất lưỡi thay đổi về màu sắc, hình dáng cũng như cử động thông qua đó phản ánh tình trạng hư thực của tạng phủ, thịnh suy của khí huyết; rêu lưỡi thay đổ về màu sắc cũng như tính chất thông qua đó phản ánh vị trí nông sâu, tính chất của bệnh tật cũng như sự tiêu trưởng của chính khí cũng như tà khí a/ Xem chất lưỡi. - Xem màu sắc: + Màu nhạt: nếu hơi trắng thuộc hàn chứng, hư chứng, dương khí suy kém, khí huyết không đầu đủ + Màu đỏ: Thuộc nhiệt chứng, có thể do lý thực nhiệt hoặc do hư nhiệt ( âm hư hỏa vượng) + Màu đỏ giáng: Do nhiệt thịnh, tà nhiệt đã cũng như phần dinh cũng như huyết; đối với bệnh nhân mãn tính do âm hư hỏa vượng, tân dịch bị hao tổn giảm sút nhiều. + Màu xanh tím: bệnh do hàn cũng như nhiệt, có những tr/ chứng kèm theo khác nhau: do nhiệt chất lưỡi xanh tím nhiều, lưỡi khô ít tân dịch; do hàn cũng như ứ huyết chất lưỡi xanh tím, ướt cũng như nhuận, nêu ứ huyết kèm theo các nốt ban điểm ứ huyết - Xem hình dáng của lưỡi: + Phù nề: thuộc thực chứng cũng như nhiệt chứng; hơi nề hai bên có hằn răng thuộc hư chứng, hư hàn hoặc do đàm thấp kết lại tràn lên. + Sưng to: Màu trắng nhạt cũng như sưng to do tỳ thận dương hư; chất lưỡi hồng đỏ cũng như sưng to do thấp nhiệt bên trong hay nhiệt độc mạnh + Mọng nhỏ: chất lưỡi đạm (nhạt) nhỏ do tâm tỳ hư, khí huyết hư; chất lưỡi hồng giáng mọng nhỏ do âm hư nhiệt thịnh, tâm dịch hao tổn, dấu hiệu của bệnh nặng + Phì đại: đầu lưỡi phì đại thuộc tâm hỏa thịnh; hai bên phì đại thuộc can đởm hỏa thịnh; giữa lưỡi phì đại là trường vị nhiệt thịnh - Xem cử động của lưỡi: + Mềm yếu, không cử động tự do: bệnh cũ lâu ngày chất lưỡi đạm nhạt mà liệt là khí huyết đều hư; lưỡi đỏ giáng mà liệt do âm hư cực độ; Bệnh mới mắc lưỡi khô hồng mà liệt là do nhiệt tổn thương đến phần âm + Cứng không cử động co ra cũng như được: gặp trong các trường hợp hôn mê do các nguyên nhân, theo YHCT thì nguyên do bệnh nhiệt, nhiệt nhập tâm bào (bệnh truyền nhiễm sốt cao, bệnh trúng phong, + Lưỡi lệch: do trúng phong + Lưỡi run: do tâm, tỳ, khí, huyết hư nhược + Lưỡi rụt ngắn: là tr/ chứng bệnh nguy hiểm, nếu lưỡi rút nhưng nhuận là do hàn ngưng trệ ở cân mạch, nêu lưỡi phù to mà ngắn do đàm thấp, nếu lưỡi hồng khô là do sốt cao tổn thương tân dịch + Lưỡi thè: lưỡi thè ra ngoài la do tâm tỳ có nhiệt, hoặc trong các bệnh bẩm sinh chậm phát dục ( não úng thủy, chứng đần độn) trẻ em. b/ Xem rêu lưỡi. - Xem mầu sắc rêu: + Rêu trắng: + Rêu cũng nhưng + Rêu xám đen - Xem tính chất của rêu lưỡi: + Rêu hày hay mỏng + Rêu khô hay ướt + Rêu dinh cũng như hôi 9. Vọng cử động tứ chi
II/ VĂN CHẨN (nghe cũng như ngửi) 1. Nghe âm thanh. a/ Tiếng nói: + Tiếng nói nhỏ, thểu thào không ra hơi thuộc hư chứng + Tiếng nói sang sảng thuộc thực chứng + Mê sảng nói nhiều thuộc thục nhiệt + Nói ngọng do phong đàm, trúng phong + Nói một mình (độc thoại) thuộc tâm thần hư b/ Tiếng thở: + Thở to là thực chứng gặp trong các bệnh cấp tính ( nhiêm khuẩn đường hô hấp gđ đầu ….) + Thở nhỏ ngắn, gấp, nông là hư chứng gặp trong các bệnh mãn tính, NK nặng suy hô hấp…. c/ Tiếng ho: ho có đờm là thấu; ho không đờm là khái; ho khan bệnh nội thương thuộc phế âm hư. Bệnh cấp tính mà khản tiếng do phế thực nhiệt, ho lâu ngày mà khản tiếng là phế âm hư. Ho hắt hơi sổ mũi do cảm mạo phong hàn; ho từng cơn kèm nôn là ho gà. d/Tiếng nấc: Nấc lien tục tiếng to cũng như có sức là do thực nhiệt, nấc yếu đứt quãng là do hư hàn. Nấc do vị nghịch lên nguyên nhân do ăn uống, cảm mạo phong hàn tự nhiên bệnh cũng tự khỏi. Đối với những bệnh nhân lâu ngày vị khí yếu, thấy tr/ chứng nấc cần chú trọng theo dõi sát vị đó có thể là một dấu hiệu tiến triển xấu của bệnh tật ( kích thích RLTK giao cảm), YHCT cho vị khí rối loạn muốn tuyệt 2. Ngửi mùi vị: ngử mùi vị của hơi thở của mũi mồm cũng như các chất thải ra như đờm, phân, nước tiểu để người thấy thuốc có thể phân biệt được tình trạng hư thực, hàn nhiệt của bệnh. - Phân tanh, hôi, loãng do tỳ hư - Nước tiểu khai đục do thấp nhiệt - Đại tiện phân chua, thối do tích nhiệt thực tích - Đại tiện phân khăm thối do tỳ hư, huyết nhiệt…
III/ VẤN CHẨN (hỏi bệnh) Hỏi người bệnh hoặc người nhà về các chứng trạng hiện tại, quá trình xuất hiện bệnh, điều trị bệnh, hỏi nghề nghiệp, hoàn cảnh bệnh nhân…. 1. Hỏi hàn nhiệt 2. Hỏi mồ hôi 3. Hỏi các bộ phận cơ thể lq như đầu, mình, ngực, bụng, các xương khớp. 4. Hỏi ăn uống cũng như khẩu vị 5. Hỏi giấc ngủ 6. Hỏi đại tiểu tiện 7. Hỏi kinh nguyệt, khí hư cũng như thai sản IV/ THIẾT CHẨN (xem mạch cũng như sờ nắn) 1. Xem mạch 1.1. Mục đích: Là để biết được tình trạng thịnh suy của tạng phủ, vị trí nông sâu cũng như tính chất hàn nhiệt của bệnh tật 1.2. Vị trí, nơi xem mạch: Tại ĐM quay ở cổ tay tại vị trí thốn khẩn, ĐM đùi, ĐM chày sau, ĐM mu chân, ĐM thái dương nông. Hay dung nhất là ĐM quay Tại thốn khẩu nơi ĐM quay đi qua, là vị trí GP để xem mạch được chia thành 3 bộ là bộ thốn, bộ quan, bộ xích. Bộ quan tương ứng với vị trí GP mỏm châm trụ kéo ngang ra, tiếp đó vị trí bộ thốn ở dưới cũng như bộ xích ở trên bộ quan tính theo thứ tự từ khủy tay đến cổ tay. Tay phải thuộc khí cũng như tay trái thuộc huyết | Bộ | Tay trái (thuộc huyết) | Tay phải (thuộc khí) | | Thốn | Tâm – tiểu trường | Phế - đại trường | | Quan | Can – đởm | Tỳ - vị | | Xích | Thận âm – bàng quang | Thận dương – tam tiêu | Bảng diễn giải vị trí tạng phủ tương quan các bộ mạch 1.3. Cách xem mạch: - Chuẩn bị: ( nên xem cũng như buổi sang, lúc chưa ăn gì là tốt nhất) + Cho người bệnh nghỉ ngơi 15’ trước khi xem mạch, có thể nằm hoặc ngồi nghỉ + Thầy thuốc: rửa tay xạch, lau khô hoặc làm ấm bàn tay trước khi xem mạch, tác phong đàng hoàng, nghiêm túc - Tư thế: + Người bệnh để bàn tay ngửa cũng như thoải mái nhất. + Người thấy thuốc ngồi đối diện bệnh nhân. Tư thể thỏa mái nhưng phải nghiêm túc, đúng tác phong - Phương pháp & cách tiến hành: + Thầy thuốc dùng 3 ngón tay: ngón trỏ, ngón giữa, ngón nhẫn đặt cũng như vị trí mạch tại thốn khẩu ( đường đi của ĐM quay), ngón giữa của thầy thuốc tương ứng với bộ quan, ngón trỏ tương ứng bộ thốn, ngón nhẫn tương ứng với bộ xích. Tùy theo hình dáng người bệnh cao hay thấp, nhỏ hay lớn mà tay thầy thuốc đặt thưa hay khít lại. Tay phải của người thầy thuốc xem tay trái của người bệnh cũng như ngược lại tay trái thầy thuốc xem tay phải người bệnh. + 3 mức độ ấn mạch: Thượng án là ấn nhẹ mà thấy mạch đập, dạng mạch tiêu biểu là mạch phù; Trung án là ấn vừa phải thấy mạch đập, ấn sâu sát xương mới thấy mạch đập là hạ án + 2 cách xem (tổng khản cũng như đơn khản): Xem chung cả 3 bộ gọi là tổng khán để nhận định tình hình chung, đây là cách thồng thường hay sử dụng nhất. Xem từng bộ vị gọi là đơn khán hay vi khan, để đánh giá tình hình chi tiết từng tạng phủ. Trong khám bệnh thường kết hợp cả hai cách xem, trước là tổng khán sau là đơn khan. 1.4. Các hiện tượng(dạng) về mạch a/ Mạch bình thường: - Là mạch đập ở cả 3 bộ, mạch đi không phù không trầm, mạch đi hòa hoãn, điều hòa có lực. Tần số người lớn 70 – 80ck / phút, trẻ em nhịp mạch theo tháng tuổi, thường 120 – 140 CK/ phút, 6 tuổi 90 – 110ck/ phút, Thể tạng, giới, tuổi, tinh thần cũng có lq đến dạng mạch: + Thanh niên mạch đập hữu lực, người già cũng như người yếu mạch đập yếu hơn, mạch phụ nữ yếu hơn mạch nam giới. người cao mạch dài hơn người thấp lùn, người gầy mạch hơi phù, người béo mạch hơi trầm. + Thời tiết khí hậu cũng có tác động đếm dạng mạch: mùa xuân mạch đi hơi huyền; mùa hạ mạch hơi hồng; mùa thu mạch hơi phù; mùa đông mạch hơi trầm. - Người xưa nói mạch bình thường là mạch có vị khí, có thần cũng như có gốc: + “vị khí là gốc của con người”, nên mạch có vị khí là mạch hòa hoãn, điều hòa, là mach thuận (mạch sinh lý), không có vị khí là mạch nghịch (mạch bệnh lý), dấu hiệu này dung để đánh giá tình trạng cũng như tiên lượng bệnh. + Mạch có thần là mạch có lực + Mạch có gốc: thận khí là gốc của con người, mạch xích là gốc của mạch, nên mạch xích là nơi biểu hiện của thận khí gốc của con người, vậy mạch BT là mạch xích hữu lực. nên khi có bệnh hai mạch quan thốn mất, nhưng mạch xích còn thì tiên lượng bệnh còn tốt chưa nguy hiểm. b/ Mạch khi có bệnh: Khi có bệnh thì mạch có thể thay đổi về vị trí nông sâu, về tốc độ nhanh chậm, về cường độ có lực hay không có lực, có quy luật hay không có quy luận (nhịp mạch đều hay không), có dạng mạch kết hợp nhiều tính chất mạch ở trên gọi là khiêm mạch. Có sách ghi 28 loại mạch. Tài liệu này ghi 19 loại mạch: * Theo vị trí nông sâu của mạch 1. Mạch phù: là mạch sờ nhẹ tay thấy mạch, ấn xuống hơi giảm nhưng không rỗng mạch. - Chủ bệnh: Tại biểu - Dạng mạch:+ Phù hữu lực là biểu thực; phù sác là biểu nhiệt + Phù vô lực là hư chứng, nguyên do âm hư ( hư dương phù ra ngoài) 2. Mạch trầm: ấn mạnh tay thấy mạch đập (mạch đập xát xương). - Chủ bệnh: bệnh thuộc lý - Dạng mạch: + Trầm hữu lực là lý thực + Trầm vô lực là lý hư * Theo tốc độ của mạch 3. Mạch sác: là mạch đập nhanh 80 - 90 lần/phút là mạch đới sác; trên 90 lần / phút là mạch sác - Chủ bệnh thuộc về nhiệt, mạch sác hữu lực là thực nhiệt, sác vô lực là hư nhiệt, phù sác là biểu nhiệt, trầm sác là lý nhiệt 4. Mạch trì là mạch đập chậm dưới 60 lần/ phút - chủ bệnh: chứng hàn: mạch trì hữu lực là thực chứng do bị lạnh; Mạch trì vô lực thuộc chứng lý hàn (dương hư). * Theo cường độ của mạch 5. Mạch hư: là cả ba bộ mạch không cơ lực, ấn thấy rỗng mạch - chủ bệnh thuộc chứng hư do khí huyết hư 6. Mạch thực: Cả ba bộ mạch đều có lực, gọi là mạch hữu lực - Chủ bệnh: thực chứng, do tà khí thịnh nhưng chính khí chưa suy 7. Mạch hoạt: Mạch đi lại lưu lợi, trơn như hòn bi lăn trong đĩa - Chủ bệnh có đàm, thục trệ cũng như thực nhiệt (tà khisungr trệ). - Phụ nữ mang thai mạch cũng hoạt nhưng thường là hoạt động cũng như sác 8. Mạch sáp: Mạch đi khó khăn, không lưu lợi, cảm giác như sáp sít. - Chủ bệnh tinh hao, huyết kiệt, thiếu máu, khí trệ huyết hư (không nhu nhuận kinh mạch) 9. Mạch hồng: mạch đi cuồn cuộn như song, đến mạnh mà đi nhẹ - Chủ bệnh: chủ các bệnh thuộc nhiệt thịnh, mạch hồng còn có thể thấy trong các trường hợp do nhiệt làm mất nước gây âm hư cũng như dương vượt ra ngoài 10. Mạch đại (mạch to) - Chủ bệnh: + Mạch đại có lực là tà khí thịnh + Mạch đại không có lực là hỏa bốc mà gây âm hư, nên hư dương bốc ra ngoài. Cần phân biệt một dạng mạch đại nữa thuộc các mạch không có quy luật 11. Mạch tế: hay còn gọi là mạch tiểu, là loại mạch nhỏ nhưng còn bắt được - Chủ bệnh: do âm hư cũng như huyết hư là chính cũng có thể do thấp tà sinh ra 12. Mạch vi: Là mạch rất nhỏ vaf rất yếu khó bắt, có lúc không thấy khó đếm mạch - Chủ bệnh âm dương khí huyết đều hư; chứng thoát dương ( trụy mạch choáng) * Theo biên độ mạch 13. Mạch nhu: là mạch đi phù nhỏ cũng như mềm - Chủ bệnh thuộc chứng hư (khí huyết – âm , dương, thân hư, tinh khô huyết kiệt) 14. Mạch huyền: Mạch đi ngay thẳng mà dài, căng như sợi dây đàn - Chủ bệnh thuộc can đởm, bệnh sốt rét, chứng đau đớn, chứng đàm ẩm + Huyền sác là thực nhiệt; huyền trì là hàn chứng; huyền hoạt là đàm ẩm; huyền khẩm là các chứng đau do ứ huyết.. 15. Mạch khẩn: Mạch đi khẩn trương có lực cũng như giống như dây thừng vặn xoắn - Chủ bệnh: chứng hàn, chứng đau đớn, ứ đọng đồ ăn 16. Mạch khâu: Mạch phù nhưng mạch rỗng bên trong như cọng hành - Chủ bệnh chứng thương âm (mất máu cũng như mất nước) * Các dạng mạch không theo quy luật 17. Mạch xúc: Mạch nhanh cấp có lúc dừng lại không có quy luật - Chủ bênh: + Mạch xúc hữu lực chủ dương thịnh, thực nhiệt. khí huyết đàm ẩm thức ăn trở trệ + Mạch tế xúc vô lực là chứng hư thoát 18. Mạch kết: Mạch đến chậm có lúc dừng lại không có quy luật. - Chủ bệnh: âm thịnh khí kết. hàn đàm ứ huyết, khí uất không điều hòa thường thấy mạch kết. 19. Mạch đợi: mạch nửa chừng dùng lại có quy luật nhất định - Chủ bệnh khí huyết hư nhược, chứng phong gây đau đớn Khiêm mạch (kết hợp mạch) cũng như chủ bệnh | STT | CÁC LOẠI MẠCH | CHỦ BỆNH | | 1 | Phù khẩn | Chứng biểu hàn, chứng đau khớp do phong gây ra | | 2 | Phù hoãn | Chứng biểu hàn có ra mồ hôi | | 3 | Phù sác | Chứng biểu nhiệt, chứng phong nhiệt | | 4 | Phù hoạt | Phong đàm, biểu chứng kèm them đàm thấp | | 5 | Trầm trì | Thuộc lý hàn | | 6 | Trầm khẩn | Lý hàn cũng như đau | | 7 | Trầm sác | Lý nhiệt | | 8 | Huyền trì | Hàn gây đau ở kinh mạch can | | 9 | Huyền khẩn | Hàn gây đau cũng như hàn gây ứ trệ ở kinh can | | 10 | Huyền sác | Can nhiệt | | 11 | Trầm hoạt | Đàm ẩm thực tích | | 12 | Trầm huyền | Can uất khí trệ, chứng đau | | 13 | Hồng sác | Nhiệt thịnh ở khí phận | | 14 | Hoạt sác | Đàm nhiệt, đàm hỏa | | 15 | Trầm sáp | Ứ huyết | | 16 | Trầm tế | Lý hư, khí huyết hư, âm hư | | 17 | Trầm tế sác | Âm hư, huyết hư sinh nội nhiệt | | 18 | Huyền tế | Can thận âm hư, âm hư can uất | | 19 | Tế sáp | Huyết hư kèm ứ huyết | | 20 | Nhu hoãn | Bệnh ở tỳ vị, bệnh mãn tính | 2. Sờ nắn: Sờ nắn để xem vị trí cũng như tính chất của bệnh, thường xem tại da thịt, tay chân cũng như bụng a/ Sờ nắn da thịt: Cần chú trọng cũng như các tính chất sau * Hàn cũng như nhiệt - Nóng ở ngoài da, ấn sâu cũng như giảm: biểu nhiệt . - Ở ngoài da nóng vừa, càng ấn càng thấy nóng là lý nhiệt - Lòng bàn tay nóng, cảm giác da nóng bừng bưng nhưng không sốt là hư nhiệt (âm hư hỏa vượng) * Khô nhuận: - Da nhuận trơn: tân dịch chưa bị tổn thương - Da khô táo: tân dịch giảm, ứ huyết. * Phù: ấn mạnh vết lõm còn là thủy thũng; vết lõm nổi lên ngay là khí thũng * Mụn nhọt: sưng, không nóng đỏ là âm thư (áp xe lạnh); sưng nóng đỏ đau là dương thư (áp xe nóng) b/ Sờ nắn tay chân: Chủ yếu là xem về hàn cũng như nhiệt - Tay chân lạnh, sợ lạnh là dương hư. - Tay chân nóng nhiều cũng như đều là nhiệt thịnh - Nóng ở mu bàn tay là do biểu nhiệt (nhiệt thịnh ngoại cảnh) c/ Sờ nắn bụng(phúc chẩn) tùy theo vị trí xem tạng phủ nào có bệnh, cần trú trọng cũng như cơn đau, cũng như ứ trệ của khí huyết, cũng như hư thực của bệnh tật - Thiện án (thích xoa bóp) thuộc hư chứng; cự án (không thích xoa bóp) thuộc về thực chứng. - Bụng có khối rắn, đau, theo vị trí giải phẫu mà có lien tưởng đếm bệnh tương ứng; khối ứ huyết lúc có lúc tan; ấn cũng như không thấy hình thể, không điểm đau khu trú một nơi nhất định thường do khí trệ. | 
